صومعه‌های بودایی فراموش‌شده حدّه

در سپتامبر ۲۰۱۹، کانال یوتیوب Past & Curious که در ترویج تاریخ از طریق انیمیشن تخصص دارد، ویدیویی قابل‌توجه درباره صومعه‌های بودایی حدّه در افغانستان منتشر کرد. فیلمنامه این ویدیو توسط الکساندرا ونلین (Alexandra Vanleene)، باستان‌شناس و متخصص هنر گندهارا نوشته شده است. این ویدیو بیننده را به سفری در افغانستان بودایی دعوت می‌کند تا در قدم‌های راهب زائر شوان‌زانگ (玄奘)، میراث هنری استثنایی‌ای را کشف کند که امروز تا حد زیادی از بین رفته است.

شوان‌زانگ (玄奘، ۶۰۰/۶۰۲–۶۶۴) یکی از بزرگ‌ترین راهبان بودایی و مترجمان سوتره در تاریخ چین بود. او در لوئویانگ، در استان هنان به دنیا آمد و در سال ۶۲۲ به عنوان راهب رسمی منصوب شد. در سال ۶۲۹، او مخفیانه چانگ‌آن (شی‌آن) را ترک کرد و علی‌رغم ممنوعیت امپراتور تای‌زونگ، عازم زیارت هند شد. سفر شانزده‌ساله او از آسیای مرکزی، افغانستان و سراسر شبه‌قاره هند عبور کرد.

شوان‌زانگ در مسیر عبور از افغانستان، از بلخ (باکتریا) دیدار کرد که بیش از ۳ هزار راهب تراوادایی در آن ساکن بودند، سپس به بامیان رفت و دو بودای غول‌پیکر تراشیده در صخره را مشاهده کرد, که در سال ۲۰۰۱ توسط طالبان ویران شدند. او سپس به کاپیسی (بگرام)، پایتخت پادشاهی کاپیسا در گندهارا رسید که بیش از صد صومعه و ۶ هزار راهب داشت، و سپس به نگرهاره (جلال‌آباد)، در دروازه‌های حدّه رسید، جایی که خود را در سرزمین هند یافت. سفرنامه او، داتانگ شی‌یوجی (大唐西域記، «گزارش سفر به غرب در دوران تانگ بزرگ»)، توصیفی بی‌نظیر از جهان بودایی در آستانه افول آن ارائه می‌دهد. او پس از بازگشت در سال ۶۴۵، ۶۵۷ متن سانسکریت با خود آورد و ترجمه ۷۶ اثر, مجموعاً ۱٬۳۴۷ طومار, را تا پایان عمرش سرپرستی کرد. سفر او الهام‌بخش رمان مشهور سفر به غرب (西遊記)، یکی از شاهکارهای ادبیات چین شد.

ویدیو

این ویدیو با زیرنویس فرانسوی، انگلیسی، فارسی و اسپانیایی در دسترس است.

حدّه و هنر گندهارا

حدّه (Haḍḍa) یک مجموعه بزرگ صومعه‌ای بودایی است که در ولایت ننگرهار، در شرق افغانستان، در چند کیلومتری جنوب شهر جلال‌آباد قرار دارد. از قرن دوم تا هفتم میلادی، این محوطه صدها استوپا و صومعه را در خود جای داده بود و یکی از مهم‌ترین مراکز دینی و هنری منطقه گندهارا به شمار می‌رفت.

هنر گندهارا که از تلاقی سنت‌های هنری یونان هلنیستی و جهان بودایی هند زاده شد، برخی از نخستین بازنمایی‌های انسان‌شکل بودا را پدید آورد. حدّه جایگاهی ویژه در این تاریخ هنر دارد: تزئینات گچ‌بری و گِل خام آن، با بیانگری شگفت‌انگیز، گواه یک مکتب هنری مستقل است که از تولیدات سنگ شیست دره پیشاور متمایز است.

نخستین کاوش‌های علمی این محوطه توسط ژول بارتو (Jules Barthoux) بین سال‌های ۱۹۲۶ و ۱۹۲۸، تحت نظارت هیئت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان (DAFA) انجام شد. کارهای او منجر به کشف هزاران مجسمه از محوطه‌های مهمی مانند تپه کلان، باغ‌گای و تپه‌ای کفریها شد. پس از آن، کاوش‌های مؤسسه باستان‌شناسی افغانستان در دهه ۱۹۶۰ و سپس کاوش‌های زمریالی ترزی (Zemaryalai Tarzi) در تپه‌ای شتر در دهه ۱۹۷۰، دانش ما از این میراث استثنایی را تکمیل کرد.

متأسفانه، دهه‌ها جنگ و درگیری در افغانستان به تخریب بسیاری از محوطه‌ها و ناپدید شدن بخش قابل‌توجهی از این میراث منجر شده است. در همین بستر است که تلاش‌های مستندسازی و پژوهشی مانند آنچه در این ویدیو ارائه شده، اهمیتی حیاتی پیدا می‌کند.

الکساندرا ونلین، متخصص هنر گندهارا

فیلمنامه ویدیو توسط الکساندرا ونلین، دکترای باستان‌شناسی از دانشگاه استراسبورگ نوشته شده است. او در سال ۲۰۱۱ پایان‌نامه خود را درباره تزئینات صومعه‌های حدّه، نمادهای هنر یونانی-بودایی گندهارا، دفاع کرد. پژوهش‌های او به‌ویژه بر تفاوت‌ها و شباهت‌ها در تولید هنری گندهارایی، خصوصاً مکتب ساخت مدل حدّه متمرکز است.

از سال ۲۰۲۱، الکساندرا ونلین به عنوان مشاور علمی پروژه Digital Gandhāra در آزمایشگاه CAMLab دانشگاه هاروارد فعالیت می‌کند. او همچنین بنیانگذار پروژه Hadda Archaeo Database است که هدف آن مستندسازی و دسترس‌پذیر کردن کل مجموعه باستان‌شناسی حدّه است.

Past & Curious: در دسترس قرار دادن باستان‌شناسی

Past & Curious یک کانال یوتیوب ترویج تاریخ و باستان‌شناسی است که با استفاده از انیمیشن به عنوان ابزار روایی متمایز شده است. با تصویرسازی‌های آسترید آمادیو (Astrid Amadieu) و کار انیمیشن و تدوین ماکسیم گارنو (Maxime Garnaud)، این کانال موفق می‌شود موضوعات پیچیده تاریخ باستان را قابل‌فهم کند و روایت‌هایی بصری غنی و علمی دقیق ارائه دهد.

این ویدیو درباره صومعه‌های حدّه نمونه کاملی از این رویکرد است: با دنبال کردن قدم‌های شوان‌زانگ، بیننده در زندگی روزمره صومعه‌های گندهارایی غرق می‌شود و غنای تزئینات حجاری‌شده آن را کشف می‌کند. فرمت انیمیشن امکان بازسازی بصری فضاها و آثاری را فراهم می‌کند که بیشتر آنها اکنون تنها در آرشیوهای عکاسی و انتشارات علمی وجود دارند.

ویدیو توسط پائولین دبلس (Pauline Debels) به انگلیسی، آرلی آیاویری (Areli Ayaviri) به اسپانیایی و بشیر احمد رستاقی (Bashir Ahmad Rustaqi) به فارسی ترجمه شده است.

عوامل

• فیلمنامه: الکساندرا ونلین (Alexandra Vanleene)
• تهیه و کارگردانی: Past & Curious
• تصویرسازی: آسترید آمادیو (Astrid Amadieu)
• انیمیشن و تدوین: ماکسیم گارنو (Maxime Garnaud)
• ترجمه انگلیسی: پائولین دبلس (Pauline Debels)
• ترجمه اسپانیایی: آرلی آیاویری (Areli Ayaviri)
• ترجمه فارسی: بشیر احمد رستاقی (Bashir Ahmad Rustaqi)

کتابشناسی

• BARTHOUX J., 1930. Les Fouilles de Haḍḍa, Figures et Figurines, Mémoires de la Délégation Archéologique Française en Afghanistan, Tome VI, Paris.
• BARTHOUX J., 1933. Les Fouilles de Haḍḍa, Stupas et Sites, Mémoires de la Délégation Archéologique Française en Afghanistan, Tome IV, Paris.
• MOSTAMINDI S., MOSTAMINDI M., 1969. « Nouvelles fouilles à Haḍḍa (1966-1967) par l'Institut Afghan d'Archéologie », Arts Asiatiques, Tome XIX, p. 15-36.
• TARZI Z., 1976. « Haḍḍa à la lumière des trois dernières campagnes de fouilles de Tapa-é-Shotor (1974-1976) », Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles Lettres, 120 (3), p. 381-410.
• TARZI Z., 1997. « Préservation des sites de Haḍḍa : monastères bouddhiques de Tapa Shotor et Tape Tope Kalān », MARI 8, p. 207-222.
• TARZI Z., 2001. « Le site ruiné de Haḍḍa », in Afghanistan, Patrimoine en Péril, actes d'une journée d'étude, CEREDAF, UNESCO, p. 60-69.
• VANLEENE A., 2012. « Haḍḍa, Kaboul-Kapiça, Bāmiyān : trois écoles artistiques de modelage entre l'Inde et la Chine », in G. DUCOEUR (éd.), Autour de Bāmiyān, de la Bactriane hellénisée à l'Inde bouddhique, Actes du Colloque de Strasbourg (19-20 juin 2008), Archeologia Afghana, p. 279-298, Paris.
• VANLEENE A., 2019. « Differences and similarities in Gandhāran art production: the case of the modelling school of Haḍḍa (Afghanistan) », in W. RIENJANG, P. STEWART (eds.), The Geography of Gandhāran Art, Proceedings of the Second International Workshop of the Gandhāra Connections Project, University of Oxford, 22nd-23rd March, 2018, Oxford, p. 143-163.